| Ðôi Điều Ghi Chép Về Ðại Tạng Kinh |
 |
 |
 |
| Nghiên Cứu Phật Học - Biên Khảo Đại Tạng Kinh | |||||||
| Viết bởi Liên Hương | |||||||
Trang 1 của 2 Nhìn ra thế giới, tất cả các nước theo Phật giáo đều có Ðại Tạng Kinh, ngay cả một nước rất nhỏ bé như cộng hòa tự trị Buriat thuộc Cộng Hòa Liên Bang Nga, hay một quốc gia kém phát triển như Mông Cổ đều có Ðại Tạng Kinh hoàn chỉnh, chỉ mỗi Việt Nam ta chưa hề bao giờ có một Ðại Tạng Kinh bằng tiếng Việt. Muốn nghiên cứu, tham học, người học Phật bắt buộc phải tìm trong Ðại Tạng tiếng Hán; nhưng đến giờ đây, người đọc hiểu tiếng Hán rành rẽ còn được mấy? Thêm nữa, những bản dịch của chúng ta chưa bao giờ được khảo đính, kiểm giảo bởi một ủy ban điển chế kinh điển gồm những bậc cao tăng thạc đức, tinh thông nội điển, nên những sai sót do ấn loát là điều không thể tránh khỏi. Công cuộc phiên dịch Ðại Tạng Kinh là một việc làm đòi hỏi công sức của nhiều thế hệ, nhưng nếu chúng ta không bắt tay hỗ trợ chư Tăng thực hiện ngay từ bây giờ thì chúng ta sẽ không bao giờ có được Ðại Tạng Kinh hoàn chỉnh! Ðôi Điều Ghi Chép Về Ðại Tạng Kinh
Liên
Hương kính ghi
Mục lục
Giới thiệu
A. Ngôn
ngữ và văn tự được sử dụng trong các văn bản gốc Ấn Ðộ
1/ Ngôn ngữ
2/ Văn tự
B. Quá
trình phiên dịch kinh điển Hán Tạng tại Trung Hoa:
1/ Việc dịch
thuật kinh điển qua các thời đại:
2/ Các đại dịch
giả
1. Cưu
Ma La Thập (Kumarajiva 344-413):
2. Huyền
Trang (596-664)
3. Nghĩa Tịnh
(635-713)
4. Bất Không
Kim Cang (705-774)
5. Chi Khiêm
6. Bồ Ðề Lưu
Chi (Bodhiruci):
7. Bồ Ðề Lưu
Chí (Bodhiruci):
8. Thư Cừ Kinh
Thanh:
C. Quá
trình sớ giải, phán giáo (phân loại, hệ thống hóa kinh điển) và thống kê kinh
điển
1/ Sớ giải và
phán giáo:
2/ Thống kê và
tổng hợp kinh điển:
3/ Biên soạn và
ấn loát Ðại Tạng Kinh
D. Ðôi
nét về quá trình dịch kinh ở Việt Giới thiệu
Ðại Tạng Kinh
là một công trình tập thành tâm huyết của bao nhiêu thế hệ Tổ Sư, cổ đức Ấn Ðộ,
Trung Hoa, Nhật Bản, Cao Ly. Nói một cách ngắn gọn và dễ hiểu, Ðại Tạng Kinh là
một toàn tập bao gồm tất cả những thánh thư Phật giáo theo hệ thống Nam Truyền
và Bắc Truyền, chia thành ba nhóm lớn: Kinh, Luật, Luận.
Từ trước đến
nay, chúng ta chưa hề có một Ðại Tạng Kinh bằng tiếng Việt. Những ai muốn thâm
nhập giáo lý Ðại Thừa cũng như muốn tìm hiểu đến tận nguồn cội giáo nghĩa của
pháp môn mình đang tu tập đều phải tìm học trong Hán Tạng. Càng ngày, càng ít
người biết tiếng Hán hơn, và điều đáng sợ là khi thế hệ các bậc tôn túc thông
hiểu sâu xa tiếng Hán, thâm hiểu nội điển đã viên tịch hết thì pháp bảo vô giá
trong Ðại Tạng Kinh Hán Tạng sẽ đành để dành riêng cho người Hán, người Nhật,
người Ðại Hàn lãnh hội, còn người Việt chúng ta tuyệt chẳng có phần!
Không ít người
đọc, hiểu, nói được tiếng Hán hiện đại, nhưng để hiểu được những kinh văn bằng
tiếng Hán cổ, ngay cả những người Tàu chính gốc nhưng thiếu căn bản về Phật
pháp vẫn khó lòng lãnh hội nổi. Ngay tại Ðài Loan, những bản nhật tụng như kinh
Di Ðà, phẩm Phổ Môn, phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện vẫn phải có đính kèm phù hiệu
phiên âm bên cạnh, cũng như không ít các giảng sư phải viết những tác phẩm mang
tựa đề Bạch Thoại Giải Thích (chẳng hạn như trong tác phẩm Phật Thuyết A Di Ðà
Kinh Bạch Thoại Giảng Giải của Nam Ðình Hòa Thượng: mỗi đoạn chánh kinh đều
phải có một đoạn văn bạch thoại kèm theo để “diễn nôm” ý nghĩa về mặt văn tự
ngõ hầu những ai ít hiểu cổ văn cũng hiểu được ý nghĩa đoạn kinh đó). Có lần vì
không hiểu một đoạn kinh văn trong Quán Kinh Sớ của ngài Thiện Ðạo, chúng tôi
đem đoạn văn ấy hỏi một người bạn Ðài Loan làm cùng sở, sau một hồi đăm chiêu
suy nghĩ, cô cũng lắc đầu chịu thua và khuyên nên đem vào chùa Tàu hỏi thì tốt
hơn. Cô này đã tốt nghiệp đại học tại Ðài Loan trước khi đến Mỹ!
Những tưởng
trong kiếp sống thừa này, chúng tôi sẽ chẳng bao giờ được thấy Ðại Tạng Kinh
Việt Nam hình thành, được có dịp tham khảo Ðại Tạng bằng tiếng mẹ đẻ, nhưng may
mắn sao, suốt hai mươi năm qua, Hòa Thượng thượng Tịnh hạ Hạnh đã âm thầm phiên
dịch gần hết phần trọng yếu nhất của Ðại Tạng Kinh Bắc Truyền. Thật chẳng biết
dùng lời lẽ nào để tán dương, tùy hỷ công cuộc hoằng pháp vĩ đại này cũng như
tấm lòng truyền đăng tục diệm, thiệu long Phật chủng của Hòa Thượng. Tiếc thay,
vẫn còn quá ít trang webpages cổ vũ, vận động tứ chúng hỗ trợ sự nghiệp phiên
dịch, ấn tống của Trưởng Lão Tịnh Hạnh. Trao đổi với một số đạo hữu quen biết,
chúng tôi nhận thấy còn quá ít người biết đến công trình lớn lao này. Có lẽ một
trong những lý do chính là đa phần những Phật tử sơ cơ chưa hề hình dung được
thế nào là Ðại Tạng Kinh!
Bởi thế, chúng
tôi đành mượn trang nhà Di Ðà Nguyện Hải để ghi lại đôi nét phác họa về lịch sử
hình thành, phát triển và kết tập của Ðại Tạng Kinh Bắc Truyền (còn gọi là Hán
Tạng) với ước mong khiêm tốn là giúp cho những đạo hữu sơ cơ, hiểu đạo hết sức
thiển cận như chúng tôi có được một cái nhìn khái quát, sơ bộ về Hán Tạng, hiểu
được tầm quan trọng của Ðại Tạng kinh trong công việc tu tập, truyền thừa và
hoằng dương Phật pháp. Ðây chỉ là những ghi chép vụn vặt tích cóp từ những gì
chúng tôi may mắn đọc được, chứ không phải là một bài khảo luận đúng nghĩa. Dù
cố gắng hết sức mình nhưng lực bất tòng tâm nên chắc chắn bài viết này không
tránh khỏi những sai lầm khó thể tha thứ. Ngưỡng mong các bậc thức giả từ bi
hoan hỷ, phủ chánh.
A. Ngôn
ngữ và văn tự được sử dụng trong các văn bản gốc Ấn Ðộ
1/ Ngôn ngữ:
Theo tiên sinh
Kògen Mizumo, ngôn ngữ được chính đức Phật sử dụng trong khi thuyết pháp là
tiếng Magadhi (ngôn ngữ của vương quốc Magadha, thường được kinh điển Hán Tạng
phiên âm là Ma Kiệt Ðà hay Ma Già Ðà. Ðây là một vương quốc rộng lớn ở trung
lưu sông Hằng). Trong thời đức Phật, mỗi giai cấp sử dụng một ngôn ngữ riêng.
Giai cấp Bà la môn sử dụng ngôn ngữ Vedic Sanskrit (tiền thân của tiếng
Sanskrit) và các thánh thư Vệ Ðà đều được viết bằng thứ tiếng này. Với mục đích
để bất cứ thính chúng dù thuộc giai tầng nào cũng lãnh hội được giáo pháp Phật
Ðà, đức Phật đã sử dụng thứ tiếng bình dân Magadhi rất phổ biến thời đó và
nghiêm cấm các đệ tử không được dùng tiếng Vedic Sanskrit để giảng đạo.
Khi đạo Phật
được lưu truyền rộng rãi khắp xứ Ấn Ðộ, các vị đại đệ tử đã khéo ứng cơ sử dụng
ngay những ngôn ngữ bản xứ để pháp âm được lưu thông rộng khắp. Vào thời vua
Asoka (A Dục vương), phương ngữ Paishachi rất phổ biến ở miền Tây Ấn Ðộ. Vì
vậy, các bản kinh bằng tiếng Magadhi cũng được dịch sang tiếng Paishachi. Dần
dà, một ngôn ngữ mới là tiếng Pali được phát sinh trên cơ sở tiếng Paishachi và
được sử dụng rộng rãi khắp miền cao nguyên
Trong khi đó, ở
Bắc Ấn, cùng với sự phân chia các bộ phái, có đến ba ngôn ngữ khác nhau được
dùng để giảng dạy kinh điển. Ðó là tiếng tiền-Sanskrit, Gatha Sanskrit và
Gandhari Prakrit.
1.
Tiền-Sanskrit là một ngôn ngữ phái sinh từ tiếng Vedic Sanskrit, chủ yếu được
sử dụng bởi bộ phái Nhất Thiết Hữu Bộ (Sarvastivada). Phần lớn các kinh, luận
Tiểu Thừa được ghi chép trong Hán Tạng xuất phát từ bộ phái này. Sau này,
tiền-Sanskrit được hệ thống, hoàn thiện, biến thành tiếng Sanskrit và được sử
dụng rộng rãi trong các tác phẩm triết học, tôn giáo, văn chương ở Bắc Ấn. Vì lẽ
đó, các kinh điển Ðại Thừa đều được ghi chép bằng tiếng Sanskrit.
2. Gatha
Sanskrit là một dạng thông tục hóa của ngôn ngữ Sanskrit, chủ yếu được sử dụng
bởi giai cấp bình dân. Các kinh điển Ðại Thừa cổ nhất sử dụng ngôn ngữ này. Dấu
vết của những từ ngữ Gatha Sanskrit còn tìm thấy trong các bài kệ của các bản
kinh quan trọng như Pháp Hoa, Hoa Nghiêm. Vì được tìm thấy chủ yếu trong các
bài kệ nên thứ tiếng này được gọi là Gatha Sanskrit hay Buddhist Hybrid
Sanskrit.
3. Gandhari
Prakrit có cùng ngữ hệ với tiếng Pali và nay chỉ còn thấy trong một phiên bản
kinh Pháp Cú tìm thấy ở Khotan vào năm 1890.
2/ Văn tự:
Thứ chữ dùng để
ghi chép kinh điển là chữ Brahmi và Kharoshti. Cả hai loại chữ này đều bắt
nguồn từ dạng chữ hình nêm (cuneiform) của dân Phoenician. Chữ Kharoshti cổ hơn
chữ Brahmi, nó được dùng phổ biến ở miền Tây Bắc Ấn. Sau này chữ Brahmi chiếm
ưu thế khiến chữ Kharoshti biến mất.
Theo truyền
thuyết, chính Phạm Thiên (Brahma) đã sáng tạo ra chữ Brahmi, nhưng điều này chỉ
là một huyền thoại. Các thứ chữ trên thế giới hiện nay, ngoại trừ chữ Hán và
những loại chữ phát sinh từ tiếng Hán như chữ Nhật, chữ Nôm của ta, đều thoát
thai từ chữ Phoenician. Qua thời gian, dạng chữ Brahmi càng ngày càng bị biến
đổi theo từng địa phương, trở thành những thể loại chữ khác biệt. Chữ Brahmi ở
Bắc Ấn có nhiều góc cạnh, trong khi chữ Brahmi ở Nam Ấn trở nên ngày càng tròn
trịa hơn (bảng chữ cái của văn tự Miến, Miên, Lào, Thái được cải biến từ dạng
chữ Brahmi Nam Ấn). Văn tự được dùng chính thức trong các văn bản kinh điển Ðại
Thừa là dạng chữ Siddhan (Tất Ðàm) của hệ thống tự dạng Brahmi Bắc Ấn. Hầu hết
các văn bản kinh điển được truyền thừa vào Trung Hoa được viết bằng chữ Tất Ðàm
nên đối với người Trung Hoa, chữ Tất Ðàm được đồng nhất với Brahmi qua danh từ
“Phạn tự”. Về sau có một dạng chữ hoàn chỉnh và giản tiện hơn là hệ thống chữ
Devanagari. Chữ Tây Tạng và các hệ thống văn tự thông dụng như Hindi, Punjabbi…
đã thoát thai từ chữ Devanagari. Tuy
tiếng Pali được sử dụng thống nhất trong các văn bản Phật giáo Nam Truyền nhưng
mỗi nước lại sử dụng hệ thống văn tự bản địa để ghi âm tiếng Pali. Do vậy, muốn
đọc Tam Tạng Nam Truyền của Thái, người đọc sẽ không thể đọc nổi được nếu không
biết tiếng Thái. Vì lẽ đó, tất cả các kinh điển Nam Tông nếu được ấn hành ở Phương
Tây đều sử dụng cách ký âm bằng mẫu tự Latin.
B. Quá
trình phiên dịch kinh điển Hán Tạng tại Trung Hoa:
1/ Việc dịch thuật kinh điển qua các thời đại:
Trung Hoa là xứ
sở nổi tiếng về tơ lụa. Sản phẩm này được các nước khác, nhất là những tiểu
quốc thuộc Ấn Ðộ và Trung Ðông, ưa thích. Việc buôn bán tơ lụa đã khiến một số
tiểu quốc ở Trung Á và Bắc Ấn thịnh vượng một thời. Con đường vận chuyển tơ lụa
thường được các nhà sử học phương Tây gọi là
Theo truyền
thuyết, đạo Phật được truyền vào Trung Hoa dưới triều đại Tần Thủy Hoàng (246-210
trước Công Nguyên) và bản kinh Phật giáo đầu tiên cũng được dịch vào thời này.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu đã phủ nhận tính xác thực của truyền thuyết này
vì thời đó, các rợ Hồ đã liên tục khuấy phá vùng biên giới phía Bắc đế quốc Ðại
Tần khiến cho việc giao thông giữa Ấn Ðộ và Trung Hoa hoàn toàn gián đoạn. Tần
Thủy Hoàng phải phong tỏa biên giới bằng cách xây Vạn Lý Trường Thành. Mãi đến
thời vua Hán Vũ Ðế (141-87 trước Công Nguyên), nền thương mại giữa Ấn Ðộ và
Trung Hoa mới được tái lập và quan hệ liên minh, chư hầu giữa Trung Hoa với các
tiểu quốc Trung Á hình thành.
Hiện nay, đa số
các nhà học giả nghiêng về giả thuyết đạo Phật được truyền vào Trung Hoa dưới
thời Hán Minh Ðế (57-75 sau Công Nguyên). Huyền thuyết thường được nhắc đến là
trong giấc mộng, Hán Minh Ðế mơ thấy người vàng hiện thân trước đền, và theo
lời khuyên của quan Thái Sử đoán mộng, vua đã cho người sang Thiên Trúc thỉnh
kinh, đồng thời thỉnh được hai vị cao tăng thời đó là ngài Ca Diếp Ma Ðằng
(Kasyapamatanga) và Trúc Pháp Lan (Dharmaraksa) đến Lạc Dương, kinh đô nhà Hậu
Hán. Bản kinh đầu tiên được dịch là kinh Tứ Thập Nhị Chương. Tuy thế, các nhà
khảo cứu vẫn cho rằng, xét trên văn phong, cú pháp, kinh Tứ Thập Nhị Chương chỉ
có thể dịch sớm nhất vào thời Tam Quốc (220-280). Như vậy, những bản dịch kinh
cổ nhất phải là bản dịch của ngài An Thế Cao (mất năm 170) và Chi Lâu Ca Sấm
(Lokakshema 147-185).
Ngài An Thế Cao
không rõ sinh năm nào, ngài là vương tử nước An Tức (
Ngài Chi Lâu Ca
Sấm, người nước Ðại Nhục Chi (vì thế, tên ngài được người Tàu thêm chữ Chi vào
đằng trước), đến Trung Hoa vào thời Hán Hoàn Ðế (147-167), dịch được 20 bản
kinh. Hiện chỉ còn giữ được 12 dịch phẩm của ngài như kinh Bát Châu Tam Muội,
kinh A Xà Thế Vương, kinh Vô Lượng Thanh Tịnh Bình Ðẳng Giác, kinh Bảo Tích.
Dựa trên giáo nghĩa kinh Bát Châu Tam Muội, vào thời Ngụy - Tấn, sơ tổ Tịnh
Tông Huệ Viễn đã đề xướng việc kết xã niệm Phật. Dịch phẩm quan trọng nhất là
Bát Thiên Tụng Bát Nhã (Ashtasahasrika prajaparamita sutra, còn gọi là kinh Ðạo
Hành Bát Nhã). Kinh này đã thúc đẩy phong trào Huyền Học Thanh Ðàm rất mạnh
thời Ngụy - Tấn. Có thể nói ngài Chi Lâu Ca Sấm là một trong những vị cổ đức
tiên khởi góp phần Ðại Thừa hóa Phật giáo Trung Hoa.
Ðể độc giả
Trung Hoa có thể lãnh hội được các giáo nghĩa uyên áo của Phật giáo, các nhà
dịch kinh thời sơ khởi đã phải vay mượn một số thuật ngữ Lão giáo để diễn giải.
Danh từ chuyên môn gọi cách diễn giải Phật giáo bằng từ ngữ Lão giáo là “cách
nghĩa”. Về sau, khi Phật giáo đã được phổ cập rộng lớn, việc vay mượn các từ
ngữ Lão giáo để dịch kinh đã bị các dịch sư, tông sư, nhất là ngài Ðạo An, quyết
liệt bác bỏ.
Nhìn chung, các
kinh điển được dịch trong suốt một thời gian dài từ thời Hậu Hán (25-220) đến
tận gần cuối đời Nguyên (1280-1368). Số lượng kinh, luật, luận và sớ giải được
hoàn thành nhiều nhất vào thời Ðường (618-907) với 1.191 tác phẩm của 261 dịch
giả và soạn giả. Tiếp đó là đời Tống ((960-1280). Ðến đời nhà Nguyên
(1280-1368), chỉ có mỗi mình ngài Sa La Ba dịch một số nghi quỹ Mật Tông mà
thôi.
Ðể hình dung
được công sức vĩ đại của chư Tổ trong việc phiên dịch, chúng ta hãy thử xét qua
trường hợp kinh Bát Nhã. Trước đó, tuy ngài Chi Lâu Ca Sấm đã dịch kinh Bát
Thiên Tụng Bát Nhã, nhưng bản dịch này vẫn còn nhiều điểm chưa rõ ràng; vì thế,
sư Châu Sĩ Hành (203-282), một học giả nổi tiếng thời Tam Quốc, đã nhất quyết
sang Tây Vực để tìm một bản kinh gốc hoàn chỉnh hơn. Năm 260, Sư đến Vu Ðiền
(Khotan) và nghe nói tại đó có một bản kinh Bát Nhã hoàn chỉnh, bèn xin quốc
vương cho thỉnh một bản. Khi đó, Vu Ðiền theo Tiểu Thừa và coi kinh Bát Nhã là
ngụy kinh. Quốc vương không muốn ngụy thuyết được lưu truyền ra ngoài nên đã từ
chối và toan đốt kinh. Châu Sĩ Hành đã phải tốn nhiều công sức mới thuyết phục
được vua cho xin bản kinh ấy đem về Trung Hoa. Mãi đến năm 291, các vị Trúc
Thúc Lan và Vô La Xoa mới dịch kinh này sang tiếng Hán với tựa đề Phóng Quang
Bát Nhã (Panchavimshati sahasrika prajnaparamita sutra, hay còn gọi là Nhị Thập
Ngũ Thiên Tụng Bát Nhã).
Một trường hợp
khác là kinh Phật Ðảnh Tôn Thắng: khi ngài Phật Ðà Ba Lỵ dịch xong kinh này,
thấy pháp bảo quá vi diệu, vua đã tịch thu cả bản dịch lẫn Phạn bản để giữ kín
làm của riêng trong cung. Sau bao lần khẩn cầu, ngài Phật Ðà Ba Lỵ mới xin lại
được Phạn bản và lại phải dịch lại từ đầu. Trường hợp kinh Lăng Nghiêm cũng
thế: kinh này được coi là pháp bảo quốc gia nên vua nghiêm cấm truyền ra ngoại
quốc. Ngài Bát Lạt Mật Ðế phải chép kinh trên lụa, mổ bắp tay nhét vào, giả vờ
bị thương mới mang đến Trung Hoa được.
Các vị cổ đức
dịch kinh nhiều nhất là ngài Bất Không (176 dịch phẩm), Thi Hộ (153 dịch phẩm),
Trúc Pháp Hộ (91 dịch phẩm), Huyền Trang (91 dịch phẩm), Pháp Hiển (74 dịch
phẩm), Nghĩa Tịnh (70 dịch phẩm), An Thế Cao (55 dịch phẩm), Cưu Ma La Thập (49
dịch phẩm), Xà Na Quật Ða (35 dịch phẩm), Chân Ðế (32 dịch phẩm), Bồ Ðề Lưu Chi
(29 dịch phẩm), Cầu Na Bạt Ðà La (28 dịch phẩm), Trúc Ðàm Vô Lan (27 dịch
phẩm), Bồ Ðề Lưu Chí (25 dịch phẩm), Kim Cang Trí (24 dịch phẩm), Thiên Tức Tai
(18 dịch phẩm), Thiện Vô Úy (18 dịch phẩm)…
Thoạt đầu, việc
dịch kinh mang tính cách cá nhân tự phát cho nên có nhiều bản kinh được dịch
bởi nhiều dịch giả khác nhau, nhất là trong thời kỳ Trung Hoa bị chia năm xẻ
bảy thành các tiểu quốc sau khi nhà Tây Tấn mất ngôi. Có những vị gặp đủ những
hoàn cảnh ngang trái nhưng vẫn bền lòng dịch kinh. Một thí dụ cụ thể là trường
hợp của ngài Chân Ðế (Paramartha 499-569). Ngài sống vào triều Trần và Lương
thời Nam Bắc Triều. Tình hình loạn lạc triền miên khiến cho ngài không bao giờ
có được một trụ xứ nhất định trong một thời gian dài để toàn tâm phiên dịch
kinh điển, cứ phải liên tục di chuyển. Tuy thế, sức phiên dịch của ngài thật
đáng khâm phục (32 dịch phẩm lớn). Những dịch phẩm nổi tiếng nhất của ngài là
kinh Kim Quang Minh (Suvarnaprabhasa sutra), kinh Kim Cương, Phật Thuyết Giải
Tiết Kinh (tên khác của kinh Giải Thâm Mật), Thập Thất Ðịa Luận (Saptadasha bhumika
sastra, tức là một phần của Du Già Sư Ðịa Luận), A Tỳ Ðạt Ma Câu Xá Luận
(Abhidharmakosha sastra). Ngoài ra ngài còn viết nhiều bộ luận sớ để giải thích
kinh điển, nhưng tiếc rằng chúng đã bị thất lạc hết. Có những vị đã là nạn nhân
của những âm mưu chính trị của các vương quyền như ngài Ðàm Vô Sấm: Ngài Ðàm Vô
Sấm là một dịch sư lỗi lạc thời Bắc Lương. Khi đó, Bắc Lương luôn bị bộ tộc
Thác Bạc quấy phá. Bộ tộc này đã diệt nhà Hậu Tần và lập ra nhà Bắc Ngụy. Bắt
chước Diêu Hưng nhà Dao Tần sùng thượng Phật giáo, vua Bắc Ngụy đòi nhà Bắc
Lương phải giao cống ngài Ðàm Vô Sấm. Vua Bắc Lương thời ấy là Thư Cừ Mông Tốn
e sợ nhà Bắc Ngụy sẽ dùng tài trí lỗi lạc của Pháp Sư để thôn tính mình nên đã
sai người phục kích giết chết Pháp Sư khi ngài đi về phía Tây kiếm thêm tài
liệu để hoàn chỉnh bản dịch kinh Niết Bàn.
Không giống như
trường hợp của ngài Chân Ðế, các đạo tràng dịch kinh của hai vị Cưu Ma La Thập
và Huyền Trang được tổ chức rất quy mô:
- Khi ngài Cưu
Ma La Thập phiên dịch kinh Ðại Bát Nhã, ngài lãnh đạo một nhóm rất đông các vị
tăng sĩ và học giả có trình độ thế học lẫn nội điển rất cao như Tăng Duệ, Tăng
Triệu v.v… Thoạt đầu, Ðại Sư đọc văn bản bằng tiếng Phạn rồi đọc lời dịch sang
tiếng Hán. Những vị bút thọ sẽ cùng chép lại thành nhiều bản để phát hiện những
sai lầm nếu có. Kế đó, bản dịch sơ khởi sẽ được so với các bản dịch của tác giả
khác trước đó như bản dịch của ngài Ðàm Ma La Sát (Dharmaraksa), ngài Vô Xoa La
để giảo chánh. Sau khi bản dịch sơ khởi đã được chứng nghĩa, các vị học giả và
tăng sĩ sẽ nhuận sắc, tu từ, gọt dũa sao cho bản dịch vừa bóng bẩy vừa lưu
loát, nhưng không làm sai lạc ý nghĩa. Do đó, những bản dịch của Ðại Sư La Thập
gồm đủ ba đức tính: tín (chính xác), đạt (dễ hiểu) và nhã (thanh tao, bóng
bảy).
- Ðạo tràng
dịch kinh của ngài Huyền Trang còn quy mô hơn nữa. Khi dịch kinh, thoạt tiên
Pháp Sư đọc lời dịch từ tiếng Phạn sang Hán. Một vị bút thọ sẽ chép lại lời
khẩu dịch này, trong khi một vị tăng khác sẽ kiểm lại bản gốc và chứng thực sự
chân xác của các từ Phạn do Pháp Sư tuyên đọc. Một vị chứng nghĩa sẽ thẩm định
ý nghĩa từng câu, từng chữ trong bản dịch. Một vị tăng khác sẽ kiểm từng chữ
trong bản Hán để đảm bảo không chữ Hán nào bị dùng sai hay chép sai nét. Một vị
tăng khác sẽ nhuận sắc, hiệu đính bản dịch sao cho lời văn được thanh nhã, lưu
loát, dễ hiểu. Cuối cùng, một vị tổng giám tu sẽ thẩm định toàn bộ quá trình
dịch thuật bản kinh ấy. Vì lẽ đó, những bản dịch của ngài Huyền Trang cực kỳ
tinh xác.
Cung cách dịch
thuật này được tuân thủ chặt chẽ vào thời Tống và phát triển thành chín công
đoạn. Dù được phiên dịch bằng công sức tập thể dưới sự chỉ đạo của một vị Tam
Tạng Pháp Sư như trường hợp đạo tràng dịch kinh của ngài Huyền Trang hay cá
nhân như ngài Chi Khiêm, thể thức phiên dịch kinh điển Hán Tạng có thể phân thành
hai trường phái lớn:
1. Trường phái
Cựu Dịch: tức là những kinh được dịch từ ngài Cưu Ma La Thập trở về trước, chú
trọng việc chuyển tải ý kinh là chính, lược bỏ những phần trùng lặp.
2. Trường phái
Tân Dịch: do ngài Huyền Trang khởi xướng. Ðại Sư chủ trương không lược bỏ bất
cứ một chữ nào. Dịch trung thành và bám sát bản gốc dù bản gốc rườm rà cách
mấy.
Theo truyện ký,
khi bắt đầu phiên dịch bộ kinh Ðại Bát Nhã, pháp sư đã 62 tuổi. Ðể dịch tác
phẩm này, đại sư và các môn đệ đã dựa vào ba bản gốc tiếng Phạn mang từ Ấn Ðộ
về. Xin mở ngoặc là tất cả các bản kinh Bát Nhã hiện có trong Ðại Tạng như kinh
Ðại Bát Nhã (bản dịch của ngài Cưu Ma La Thập), Phóng Quang Bát Nhã, Kim Cang
Bát Nhã, Tiểu Phẩm Bát Nhã, Nhân Vương Hộ Quốc Bát Nhã v.v… chỉ là những pháp
hội khác nhau trong bản kinh Ðại Bát Nhã 600 quyển do ngài Huyền Trang dịch. Vì
bản gốc quá dài và có nhiều ý tưởng trùng lặp, các môn đệ đã xin thầy chỉ nên
dịch những phần trọng yếu như cách Pháp Sư Cưu Ma La Thập dịch kinh. Trong khi
còn đang phân vân trước những lời khuyên này, ngài liên tiếp gặp phải những cơn
ác mộng như thấy mình đang trèo lên vách đá cheo leo và bị ác thú tấn công.
Cuối cùng, đại sư quyết định dịch kinh đúng như bản gốc không thêm bớt gì. Ngay
đêm ấy, ngài mộng thấy đức Phật và chư Bồ Tát hiện đến, phóng quang minh từ
tướng bạch hào khiến thân ngài ngập tràn pháp hỷ. Trong quá trình dịch kinh,
không những mình ngài Huyền Trang mà cả các môn đệ cũng mộng thấy những giấc mơ
tốt lành.
Ngài Huyền
Trang đã đề ra năm nguyên tắc chính trong việc phiên dịch mệnh danh là “ngũ
chủng bất phiên” (năm lý do cần phải giữ nguyên âm tiếng Phạn):
a. Bí mật
bất phiên: Ðây là trường hợp các đà ra ni và mật chú là lời nói sâu xa, mầu
nhiệm, bí mật của chư Phật, chư Bồ Tát, không thể phiên dịch được.
b. Ða nghĩa
bất phiên: Một từ bao gồm quá nhiều nghĩa, nếu dịch ra tiếng Hán chỉ diễn
đạt được một nghĩa. Ví dụ chữ Bhagavat có đến sáu nghĩa nên chỉ phiên âm là Bà
Già Bà hay Bạc Già Phạm.
c. Phi hữu
bất phiên: tên những thứ ở Trung Hoa không có thì không dịch, chẳng hạn như
tên các loại cây, các loại ngọc quý, các thứ dược thảo, ví dụ như Diêm Phù Ðàn
(Jambhudana).
d. Cổ dịch
bất phiên: Các từ ngữ từ xưa đã phiên âm chứ không dịch nghĩa như A Nậu Ða
La Tam Miểu Tam Bồ Ðề.
e. Thất
nghĩa bất phiên: Những chữ nếu dịch ra sẽ mất nghĩa như chữ Niết Bàn, Bát
Nhã. Bát Nhã có nghĩa là trí huệ, nhưng Bát Nhã không phải là thứ trí huệ thông
tục như thế gian thường hiểu nên không phiên.
Năm nguyên tắc
này đa số được các dịch giả sau thời ngài Huyền Trang tuân thủ chặt chẽ.
Cũng trong thời
đại nhà Ðường, Tam Tạng thánh giáo đã hầu như hoàn chỉnh, các bộ kinh, luật,
luận Ðại Thừa đã được dịch ra. Phần lớn các kinh điển Mật giáo cũng được dịch
trong thời kỳ này. Ðược sự bảo trợ của vương triều, công cuộc nghiên cứu và
dịch thuật kinh điển đã đạt đến mức phức tạp nhất. Mỗi thế hệ dịch kinh đã ghi
lại dấu ấn ngôn ngữ và văn hóa thời đại lên bản dịch, nhưng các bản dịch kinh
đều cùng chia sẻ một đặc tánh: rõ ràng, ngắn gọn, nói trực tiếp, không dùng
những điển tích cầu kỳ, hoa mỹ giống như các tác phẩm trước tác của chư Tổ
Trung Hoa. Khi ngài Chi Khiêm thời Ðông Ngô dịch kinh Pháp Cú, ngài toan vận
dụng thi pháp bóng bảy của Trung Quốc thì đã bị pháp sư Duy Kỳ Nạn người Thiên
Trúc quở trách. Theo Duy pháp sư, tự thân Phật ngôn đã tinh túy, hay đẹp, không
cần phải dùng những hoa ngôn, ỷ ngữ thế gian để vẽ vời thêm khiến cho thánh
giáo bị sai lạc ý nghĩa. Ngài Chi Khiêm đã tuân thủ lời khuyến hóa ấy nên bản
dịch kinh Pháp Cú của ngài rất giản phác, trong sáng, dễ hiểu.
2/ Các đại dịch giả
Vì khuôn khổ
hạn chế của bài viết, chúng tôi chỉ xin nêu lên công nghiệp và hành trạng của
một vài đại dịch giả tiêu biểu nhất:
1. Cưu Ma La Thập (Kumarajiva 344-413):
Ðại sư là người
xứ Quy Tư (Kucha), cha là Cưu Ma La Viêm, người Ấn Ðộ. Cha ngài đã bỏ chức
Tướng Quốc đi tu. Trong quá trình du hóa, Cưu Ma La Viêm đã đến Quy Tư và bị
vua xứ này ép phải lấy công chúa em ruột vua. Trong khi mang thai Ðại Sư, bà mẹ
trở nên sùng tín đạo Phật và thông tuệ khác thường. Sau khi sinh ra Ðại Sư, bà
đã đòi xuất gia, nhưng ông chồng không chấp thuận cho đến khi đứa con thứ hai
ra đời. Lúc bà xuất gia, Ðại Sư vừa tròn bảy tuổi.
Khi lên chín,
Ðại Sư theo mẹ sang Ấn Ðộ cầu học với đại sư Bandhudatta, ngài được dạy hai bộ
kinh quan trọng là Trường A Hàm và Trung A Hàm. Dù còn rất trẻ, Ðại Sư đủ sức
khuất phục mọi tăng sĩ ngoại đạo trong những cuộc tranh luận. Trở về Quy Tư năm
20 tuổi, Ðại Sư cùng mẹ lại tiếp tục tham học các nơi thuộc vùng Trung Á. Ðại
Sư học Tăng Nhất A Hàm và luận A Tỳ Ðàm tại Kashgar. Sư học Thập Tụng Luật
(Sarvastidin Vinaya) với ngài Phật Ðà Da Xá (Buddhayasas), học Trung Ðạo Luận
(Madhyamaka Shastra), Bách Luận (Shatika sastra) và Thập Nhị Môn Luận
(Dvadashamukha sastra) với hoàng tử Suryasoma ở Yarkand.
Do thâm nhập
kinh điển Ðại Thừa cùng tài luận nghị vô ngại, Ðại Sư đã nhanh chóng nổi tiếng
khắp vùng Trung Á. Ngay cả các vua chúa Trung Hoa cũng mến mộ đức hạnh ngài. Vì
thế, vua nhà Tiền Tần là Phù Kiên (cai trị từ 357-385) đã sai tướng Lữ Quang
sang đánh chiếm Quy Tư để bắt cho được ngài về nước. Một bộ tướng của Phù Kiên
là Diêu (Dao) Trành đã soán ngôi vào năm 384, lập ra nhà Hậu Tần. Nhân cơ hội
đó, Lữ Quang chiếm cứ Lương Châu và tự xưng vương, giữ riệt Ðại Sư ở Lương
Châu. Mãi đến khi Diêu Trành chết, con trai là Diêu Hưng (cai trị từ 393-415)
hạ được Lữ Quang, mới đưa được Ðại Sư về Trường An. Khi đó, Ðại Sư đã 50 tuổi.
Diêu Hưng tôn
Ðại Sư làm Quốc Sư và đích thân tham dự đạo tràng dịch kinh. Ba dịch phẩm:
Trung Luận, Bách Luận và Thập Nhị Môn Luận của Ðại Sư là ba tác phẩm trọng yếu
để lập tông của Tam Luận Tông Trung Hoa. Dù số lượng dịch phẩm không nhiều bằng
các vị khác, nhưng những dịch phẩm của Ðại Sư được lưu truyền rộng rãi nhất từ
trước đến nay vì mức độ tinh xác và lời văn thanh nhã, mang đầy nhạc điệu. Ðại sư
đã dịch các bản kinh, luận, luật sau đây:
Kinh Phật
thuyết Hải Bát Ðức kinh, Phật thuyết Phóng Ngưu kinh, Ðại Trang Nghiêm Kinh
Luận, Chúng Kinh Soạn Tạp Thí Dụ, Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật kinh, Tiểu Phẩm Bát
Nhã Ba La Mật kinh, Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật kinh, Phật thuyết Nhân Vương Hộ
Quốc Bát Nhã Ba La Mật kinh, Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Ðại Minh Chú kinh, Diệu
Pháp Liên Hoa kinh, Thập Trụ kinh, Phật thuyết Trang Nghiêm Bồ Ðề tâm kinh,
Phật thuyết Tu Ma Ðề Bồ Tát kinh, Phật thuyết A Di Ðà kinh, Tập Nhất Thiết
Phước Ðức Tam Muội kinh, Phật Thùy Bát Niết Bàn Lược Thuyết Giáo Giới kinh, Tự
Tại Vương Bồ Tát kinh, Phật thuyết Thiên Phật Nhân Duyên kinh, Phật thuyết Di
Lặc Hạ Sanh Thành Phật kinh, Phật thuyết Di Lặc Ðại Thành Phật kinh, Văn Thù Sư
Lợi Vấn Bồ Ðề kinh, Duy Ma Cật Sở Thuyết kinh, Trì Thế kinh, Bất Tư Nghị Quang
Bồ Tát Sở Thuyết kinh, Tư Ích Phạm Thiên Sở Vấn kinh, Thiền Bí Yếu Pháp kinh,
Tọa Thiền Tam Muội kinh, Bồ Tát Ha Sắc Dục Pháp kinh, Thiền Pháp Yếu Giải, Tư
Duy Lược Yếu Pháp, Ðại Thụ Khẩn Na La Vương Sở Vấn kinh, Phật thuyết Thủ Lăng
Nghiêm Tam Muội kinh, Chư Pháp Vô Hành kinh, Phật Tạng kinh, Phật thuyết Hoa
Thủ kinh, Ðăng Chỉ Nhân Duyên kinh, Khổng Tước Vương Chú kinh, Thập Tụng Tỳ
Kheo Ba La Ðề Mộc Xoa Giới Bản, Phạm Võng kinh, Ðại Trí Ðộ Luận, Thập Trụ Tỳ Bà
Sa Luận, Trung Luận, Thập Nhị Môn Luận, Bách Luận, Thành Thật Luận, Phát Bồ Ðề
Tâm Kinh Luận, Mã Minh Bồ Tát Truyện, Long Thọ Bồ Tát Truyện, Ðề Bà Bồ Tát
Truyện.
2. Huyền Trang (596-664)
Ngài Huyền
Trang sanh khoảng năm 596 trong một gia đình quý tộc ở Lạc Dương, họ Trần húy
Huy. Cha ngài là một vị quan đầu tỉnh dưới thời Tùy Dạng Ðế (604-618). Khi nhà
Tùy mất ngôi, thân phụ ngài đã cáo quan về ở ẩn nên gia đình trở nên ngày càng
túng bấn. Một người anh của ngài đã xuất gia từ trước là pháp sư Trương Tiệp đã
đem ngài Huyền Trang đến tu ở chùa Tịnh Ðộ. Tuy mới tròn mười một tuổi, ngài đã
đọc trôi chảy các kinh Duy Ma, Pháp Hoa và ham học tột bực.
Năm ngài tròn
mười lăm tuổi, tài học và sự hiểu biết của ngài đã vang dội khắp Lạc Dương và
các khu vực lân cận. Vì không còn một pháp sư nào có thể chỉ dạy thêm về nội
điển, ngài liền đến chùa Trang Nghiêm ở Trường An để học hỏi thêm. Trên bước
đường cầu học, hai anh em ngài đã đến tận đất Tứ Xuyên. Sau khi đã thọ Cụ Túc
giới, Ðại Sư đã tham học khắp vùng Hoa Bắc, học Thành Thật Luận với ngài Ðạo
Thâm, học kinh Tiểu Thừa với pháp sư Huệ Hưu. Càng tham học, ngài càng thấy còn
có nhiều điểm tưởng như mâu thuẫn trong các giáo nghĩa cũng như càng nhiều nghi
tình nảy sinh. Vì thế ngài quyết chí sang Tây Thiên tham phỏng, cầu đạo. Ðã bao
lần Pháp Sư thỉnh cầu Ðường Thái Tông cho phép sang Thiên Trúc, nhưng bị bác vì
lúc đó triều đình nghiêm cấm thông thương với Thiên Trúc do các rợ Hồ, nhất là
các bộ tộc Tây Tạng, liên tục quấy phá biên giới phía Tây.
Mãi đến năm
629, khi đã tròn 30 tuổi, ngài lén theo chân những người dân tha phương cầu
thực vì hạn hán khởi hành sang Tây. Chuyến đi này rất gian khổ và nhiều phen
ngài đã tưởng phải mất mạng trong sa mạc. Sau khi tham học nhiều nơi ở Thiên
Trúc, ngài đến Nalanda cầu pháp với pháp sư Giới Hiền (Silabhadra). Vừa gặp mặt
ngài, pháp sư Giới Hiền đã khóc nức nở. Theo thị giả Giác Hiền (Budhabhadra),
pháp sư Giới Hiền bị một ác tật trầm kha từ ba năm trước, đau đớn không chịu
đựng nổi, đến nỗi nhiều phen Sư toan tự tử. Sư Giới Hiền đã tuyệt thực chờ chết
thì ngài mộng thấy Bồ Tát Văn Thù hiện ra bảo: “Ông phải cố sống vì trong tiền
kiếp, ông là vua đã ngược đãi nhiều người nên kiếp này phải chịu đau khổ khó
nhẫn như thế. Sẽ có một vị Tăng người Hoa tìm đến tham học. Nếu ông tận tâm dạy
tất cả những pháp mình đã biết cho ông ấy thì mọi ác tật sẽ lành!”
Huyền Trang học
Du Già Sư Ðịa Luận với ngài Giới Hiền. Sau đó, ngài đi khắp
Vua Ðường Thái
Tông hoan hỷ nghênh đón pháp sư và do quá khâm phục tài trí trác tuyệt của pháp
sư nên đã nhiều phen cưỡng ép ngài hoàn tục để lãnh chức Tướng Quốc. Sau nhiều
lần khôn khéo cự tuyệt, thuyết phục, cuối cùng nhà vua chấp thuận bảo trợ sự
nghiệp phiên dịch kinh điển của Pháp Sư. Dưới tay ngài có 12 vị tăng đảm nhiệm
việc chứng nghĩa, 9 vị tăng đảm nhiệm việc biên chép, hiệu đính, một vị tăng
thạc học đảm nhận kiểm soát mức chân xác của từng chữ Hán được chép. Ngay trong
năm đầu, pháp sư đã dịch được Bồ Tát Tạng Kinh gồm 20 quyển, Phật Ðịa kinh (1
quyển) và Lục Môn Ðà Ra Ni kinh (1 quyển). Năm kế đó (646), bộ Ðại Thừa A Tỳ
Ðạt Ma Tạp Tập Luận (12 quyển) được phiên dịch. Bộ Du Già Sư Ðịa Luận (100
quyển) được hoàn thành vào năm 648.
Tuy bận rộn với
công việc dịch kinh, Ðại Sư không bao giờ được toàn tâm toàn ý để phiên dịch
cả. Vua Thái Tông liên tục triệu kiến ngài vào cung để hỏi han về tình hình các
tiểu vương quốc ở Thiên Trúc. Ðại Sư phải viết cuốn Ðại Ðường Tây Vực Ký ghi
chép tỉ mỉ tình hình các nước Thiên Trúc để khỏi phải bị quấy rầy về vấn đề này
nữa. Ngoài ra, Ðại Sư phải tháp tùng nhà vua tham dự các pháp hội cũng như
những cuộc hỏi đạo đột ngột bất cứ khi nào nhà vua cao hứng. Mặc dù đã bước vào
tuổi 50, sức làm việc của Pháp Sư rất đáng vị nể. Ngoài việc phiên dịch, Ðại Sư
còn truyền thụ Bồ Tát Giới, giảng pháp cho hoàng tộc và các quan. Năm 657, khi
Vũ Hậu cầm quyền, bà cũng rất thường hay phỏng đạo với pháp sư đến nỗi ngài hầu
như không còn thời gian để phiên dịch nữa. Cuối cùng, pháp sư phải xin vua
Ðường Cao Tông cho phép mình được yên tịnh dịch kinh ở chùa Từ Ân. Cuối năm đó,
ngài phải theo vua trở về Trường An và xin được an cư ở cung Ngọc Hoa để hoàn
tất bản kinh lớn lao nhất bộ kinh Ðại Bát Nhã. Bộ kinh này gồm 200 ngàn bài kệ
(khoảng 6 triệu bốn trăm ngàn chữ Phạn). Khi đó, Ðại Sư đã 62 tuổi. Bản dịch
gồm 600 quyển (chiếm trọn 3 tập của Ðại Chánh Tạng) hoàn thành sau 4 năm làm
việc cật lực quên ăn bỏ ngủ của Ðại Sư và môn đồ. Tương truyền, khi bản dịch
hoàn thành, trời đổ mưa hoa, mọi người nghe thiên nhạc ngân vang và thiên hương
ngào ngạt.
Năm sau (664),
môn nhân cầu thỉnh Pháp Sư dịch kinh Bảo Tích. Vừa dịch được vài dòng, Pháp Sư
biết sức mình đã cạn, không thể nào hoàn thành nổi nên ngài ngưng lại. Tháng
Hai âm lịch năm ấy, Ðại Sư thị tịch. Ðại Sư để lại cho đời chỉ 74 dịch phẩm,
nhưng mỗi dịch phẩm đều rất đồ sộ, bằng mấy chục lần tâm huyết cả đời của các
vị pháp sư khác. Thể loại các kinh, luận được ngài chọn dịch rất đa dạng: từ hệ
thống Bát Nhã, Tịnh Ðộ, Kim Cang Thừa, Luật, Duy Thức cho đến Nhân Minh. Xin
hãy tạm kể những dịch phẩm tiêu biểu của ngài như: Hiển Vô Biên Phật Ðộ Công
Ðức kinh, Ðại Thừa Ðại Tập Ðịa Tạng Thập Luân kinh, Thọ Trì Thất Phật Danh Hiệu
Sở Sinh Công Ðức kinh, Tịch Chiếu Thần Biến Tam Ma Ðịa Kinh, Xưng Tán Tịnh Ðộ
Phật Nhiếp Thọ kinh, Giải Thâm Mật kinh, Xưng Tán Ðại Thừa Công Ðức Kinh, Chư
Phật Tâm Ðà Ra Ni kinh, Thập Nhất Diện Thần Chú kinh, Bất Không Quyến Sách Thần
Chú Tâm kinh, Thắng Tràng Tý Ấn Ðà Ra Ni kinh, Bồ Tát Giới Yết Ma Văn, A Tỳ Ðạt
Ma Tập Dị Môn Túc Luận, A Tỳ Ðạt Ma Thức Thân Túc Luận, A Tỳ Ðạt Ma Phẩm Loại
Túc Luận, Nhập A Tỳ Ðạt Ma Luận, Ngũ Sự Tỳ Bà Sa Luận, A Tỳ Ðạt Ma Câu Xá Luận,
Ðại Thừa Quảng Bác Luận Thích Luận, Du Già Sư Ðịa Luận, Thành Duy Thức Luận,
Nhiếp Ðại Thừa Luận Bổn, Biện Trung Biên Luận, Hiển Dương Thánh Giáo Luận, Ðại
Thừa Thành Nghiệp Luận, Quán Sở Duyên Duyên Luận, Nhân Minh Chánh Lý Môn Luận
Bản, Dị Bộ Tông Luân Luận…
3. Nghĩa Tịnh (635-713)
Pháp Sư sống
vào đời Ðường, người huyện Trác, tỉnh Hà Bắc, họ Trương, tự Văn Minh. Sư xuất
gia từ nhỏ, bản tánh thông minh, tham học khắp các danh đức. Noi gương Ðại Sư
Pháp Hiển, ngài quyết tâm nhập Trúc cầu pháp. Năm 671, sư theo đường biển từ
Quảng Châu đến Nam Dương, rồi qua Ấn Ðộ. Sau khi tham học khắp các trung tâm
Phật giáo danh tiếng thời đó tại Thiên Trúc, sư đã thỉnh về nước 400 bộ kinh
luận tiếng Phạn và 300 viên xá lợi. Vũ Hậu ra tận cửa Thượng Ðông nghênh tiếp
Pháp Sư và sắc chỉ sư an trụ tại chùa Phật Thọ Ký.
Trong suốt 12
năm sau đó, từ 699 đến 711, sư đã dịch được 56 tác phẩm gồm 230 quyển đủ các
thể loại. Các bộ luật trong Hữu Bộ Tỳ Nại Da ngày nay đa phần do sư dịch. Ngoài
việc phiên dịch, sư còn dạy luật cho hàng hậu học. Tác phẩm Nam Hải Ký Quy Nội
Pháp Truyện (4 quyển) và Ðại Ðường Tây Vực Cầu Pháp Truyện (2 quyển) là những
di liệu lịch sử rất quý về tình hình các tiểu quốc ở Ấn Ðộ thời đó.
Các dịch phẩm
tiêu biểu của Ðại Sư là: Phật thuyết Ngũ Uẩn Giai Không kinh, Phật thuyết Tam
Chuyển Pháp Luân kinh, Phật thuyết Diệu Sắc Vương Nhân Duyên kinh, Phật thuyết
Kim Cang Năng Ðoạn Bát Nhã Ba La Mật Ða kinh (bản dịch khác của kinh Kim Cang),
Dược Sư Lưu Ly Quang Thất Phật Bản Nguyện Công Ðức kinh (chỉ mỗi bản kinh này
chép đủ Dược Sư thất Phật), Nhập Ðịnh Bất Ðịnh Ấn kinh, Mạn Thù Thất Lợi Chú
Tạng Trung Giảo Lượng Sổ Châu Công Ðức kinh, Phật thuyết Lược Giáo Giới kinh,
Phật thuyết Phật Ðảnh Tôn Thắng Ðà Ra Ni kinh, Hương Vương Bồ Tát Ðà Ra Ni
kinh, Phật thuyết Xưng Tán Như Lai Công Ðức Thần Chú kinh, Phật thuyết Bạt Trừ
Tội Chướng Chú Vương kinh, Phật thuyết Nhất Thiết Công Ðức Trang Nghiêm Vương
kinh, Kim Quang Minh Tối Thắng Vương kinh, Căn Bản Nhất Thiết Hữu Bộ Tỳ Nại Da,
Căn Bản Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ Bí Sô Ni Tỳ Nại Da, Căn Bản Thuyết Nhất Thiết
Hữu Bộ Tỳ Nại Da An Cư Sự, Căn Bản Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ Tỳ Nại Da Phá Tăng
Sự, Căn Bản Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ Bách Nhất Yết Ma, Lục Môn Giáo Thọ Tập
Ðịnh Luận, Nhân Minh Chánh Lý Môn Luận, Chưởng Trung Luận, Thành Duy Thức Bảo
Sinh Luận, Hộ Mạng Phóng Sinh Nghi Quỹ Pháp…
4. Bất Không Kim Cang (705-774)
Ðại Sư người
nước Sư Tử (nay là
Năm 720, Sư
vượt biển đến Lạc Dương. Năm 20 tuổi, Sư thọ Cụ Túc Giới. Sư thông minh, tính
tình nghiêm cẩn, tu đắc pháp Ngũ Bộ Tam Mật. Sau khi ngài Kim Cang Trí thị
tịch, tuân theo di huấn, Sư cùng các vị Hàm Quang và Huệ Biện sang Tây Trúc học
18 hội Kim Cang Ðảnh Du Già và Ðại Bi Tỳ Lô Giá Na Thai Tạng, 5 bộ Quán Ðảnh
Chân Ngôn Bí Ðiển. Sư còn tham học khắp các xứ Ngũ Thiên Trúc.
Năm 746, trở về
kinh đô, sư làm pháp quán đảnh cho vua Ðường Huyền Tông và trụ tại chùa Tịnh
Ảnh. Do đảo vũ linh nghiệm, Sư được ban hiệu là Trí Tạng và hồng y. Vua Ðại
Tông phong cho Sư chức Hồng Lô Khanh, ban hiệu là Ðại Quảng Trí Tam Tạng. Sư
lập đạo tràng Mật giáo ở Ngũ Ðà, Thái Nguyên. Sư thị tịch năm 774, lưu lại 176
dịch phẩm Mật Tông. Cùng với các ngài Cưu Ma La Thập, Chân Ðế và Huyền Trang,
Sư được xưng tặng là Tứ Ðại Dịch Giả. Cùng với các vị Thiện Vô Úy
(Shubhakarasimha) và Kim Cang Trí, ngài được người đương thời gọi là Khai
Nguyên Tam Ðại Sĩ (ba vị đại sĩ trong niên hiệu Khai Nguyên). Sư làm tổ sư đời
thứ sáu của Mật Tông Trung Hoa. Ðệ tử nối pháp là Huệ Quả. Ngài Huệ Quả về sau
là bổn sư của ngài Không Hải (Kukai), khai tổ Chân Ngôn Tông Nhật Bản.
Dịch phẩm tiêu
biểu: Ðại Nhạo Kim Cang Bất Không Chân Thực Tam Ma Da kinh, Ðại Tỳ Lô Giá Na
Thành Phật Thần Biến Gia Trì Kinh Lược Thị Thất Chi Niệm Tụng Nghi Quỹ Hành
Pháp, Ðại Nhật Kinh Lược Nhiếp Niệm Tụng Tùy Hành Pháp, Kim Cang Ðảnh Nhất
Thiết Như Lai Chân Thực Nhiếp Ðại Thừa Hiện Chứng Ðại Giáo Vương kinh, Kim Cang
Ðảnh Kinh Du Già Thập Bát Hội Chỉ Quy, Nhuy Hế Da kinh, A Súc Như Lai Niệm Tụng
Nghi Quỹ, Vô Lượng Thọ Như Lai Quán Hạnh Cúng Dường Nghi Quỹ, Kim Cang Ðảnh
Kinh Quán Tự Tại Vương Như Lai Tu Hành Pháp, Cửu Phẩm Vãng Sanh A Di Ðà Tam Ma
Ðịa Tập Ðà Ra Ni kinh, Bồ Ðề Tràng Sở Thuyết Nhất Tự Ðảnh Luân Vương kinh, Bất
Không Quyến Sách Tỳ Lô Giá Na Phật Ðại Quán Ðảnh Quang Chân Ngôn….
5. Chi Khiêm
Không rõ năm
sanh và năm mất, chỉ biết ngài sống vào thời Tam Quốc. Sư vốn là người xứ Ðại
Nhục Chi, tự là Cung Minh. Ban đầu, Sư đến Ðông Ðộ, ở tại Hà
Trong suốt
khoảng thời gian 222-253, Sư dành trọn thời gian dịch kinh. Số lượng dịch phẩm
của sư rất lớn, theo Lương Cao Tăng Truyện là 49 bộ, theo Lịch Ðại Tam Bảo Kỷ,
quyển 5, là 129 bộ. Trong Ðại Chánh Tân Tu Ðại Tạng Kinh có ghi 51 dịch phẩm.
Khi Thái Tử lên ngôi, Sư lui về ẩn cư tại Khung Ải, theo ngài Trúc Pháp Lan giữ
gìn giới luật, chuyên tu Thiền Ðịnh. Sư thị tịch năm 60 tuổi. Có thể nói Sư là
một trong những bậc cổ đức khai phá sự nghiệp dịch kinh của Trung Hoa. Lời văn
dịch kinh của sư trong sáng, gãy gọn, chắc thật, giản phác. Do Sư sống trong
vương triều Ðông Ngô thời Tam Quốc nên các bản kinh do Sư dịch đều ghi tác giả
là Ngô Chi Khiêm.
Dịch phẩm tiêu
biểu: Duy Ma Cật kinh, Thái Tử Thụy Ứng Bản Khởi kinh, Ðại Minh Ðộ kinh…
6. Bồ Ðề Lưu Chi (Bodhiruci):
Không rõ năm
sanh, chỉ biết ngài sống vào thời Bắc Ngụy (386-534). Ngài là bậc học giả lỗi
lạc về Duy Thức, tinh thông cả chú thuật, thông cả tam tạng. Năm 508 thời Ngụy
Tuyên Vũ Ðế, ngài đến Lạc Dương, rất được vua kính trọng. Vua thỉnh ngài trụ
tại chùa Vĩnh Ninh, ngài chuyên tâm dịch kinh, được tất cả 39 bộ.
Ngài cũng chú
trọng vấn đề phán giáo: Căn cứ vào kinh Ðại Niết Bàn, ngài chia một đời giáo
hóa của đức Phật thành Mãn Tự Giáo và Bán Tự Giáo, cho rằng những pháp đức Phật
nói trong 12 năm đầu đều là Bán Tự Giáo, sau đó mới là Mãn Tự Giáo. Ngài cũng
lập ra giáo thuyết Nhất Âm Giáo, nghĩa là đức Như Lai nói ra cùng một âm thanh
nhưng muôn pháp cùng hiển bày. Tùy theo căn tánh của thính chúng mà nghe nhận
là giáo pháp Ðại Thừa, Tiểu Thừa. Ngài cũng là người đầu tiên dựa vào giáo
nghĩa kinh Lăng Nghiêm để đưa ra khái niệm Ðốn Giáo và Tiệm Giáo. Do cùng dịch
Thập Ðịa Kinh Luận với ngài Lặc Na Ma Ðề, ngài còn được tôn là Tổ của Ðịa Luận
tông. Chính ngài là người truyền kinh Quán Vô Lượng Thọ cho ngài Ðàm Loan. Vì
thế, Tịnh Ðộ Tông Nhật Bản tôn ngài làm Sơ Tổ, ngài Ðàm Loan làm nhị tổ.
Dịch phẩm tiêu
biểu: Kim Cang Bát Nhã Ba La Mật, Phật thuyết Phật Danh kinh (thường được biết
dưới tên gọi Kinh Vạn Phật), Già Da Sơn Ðảnh kinh, Phật thuyết Văn Thù Sư Lợi
Tuần Hành kinh, Thắng Tư Ích Phạm Thiên Sở Vấn kinh, Nhập Lăng Già kinh, Thâm
Mật Giải Thoát kinh, Vô Tự Bảo Khiếp Kinh, Kim Cang Tiên Luận, Vô Lượng Thọ Ưu
Ba Ðề Xá kinh, Quyền Hiện Kim Sắc Ca Na Bà Ðể Cửu Mục Thiên Pháp, Sai Ma Bà Ðế
Thọ Ký kinh, Ðại Bảo Tích Kinh Luận…
7. Bồ Ðề Lưu Chí (Bodhiruci):
Vì hai vị đại
sư sống kế tiếp trong hai thời, nên rất nhiều người bị lẫn lộn giữa hai vị Bồ
Ðề Lưu Chi và Bồ Ðề Lưu Chí. Vì thế, có người đã nói ngài Bồ Ðề Lưu Chi sống
đến hơn 200 tuổi. Thêm nữa, ngài Bồ Ðề Lưu Chi dịch Ðại Bảo Kinh Luận và ngài
Bồ Ðề Lưu Chí dịch kinh Ðại Bảo Tích nên càng dễ nhận lầm hai người chỉ là một
người.
Thật ra, ngài
Bồ Ðề Lưu Chí thoạt đầu có tên là Ðạt Ma Lưu Chi (Dharmaruci), thuộc dòng Bà la
môn, bẩm tánh thông minh, xuất gia trong phái ngoại đạo từ năm 12 tuổi. Ðến 60
tuổi, Sư mới giác ngộ Phật Pháp, liền ẩn cư trong hang núi tu hạnh Ðầu Ðà. Sư
học pháp với ngài Da Xá Cù Sa, chưa đầy 5 năm đã hiểu rõ. Ðường Cao Tông nghe
tiếng liền sai người đến thỉnh qua Trung Hoa. Năm 693, ngài đến Trường An, Vũ
Hậu Tắc Thiên cực kỳ kính trọng, ưu đãi. Cũng trong năm này, ngài dịch được
mười một bộ kinh như Phật Cảnh Giới, Bảo Vũ…
Trong năm 706,
đời Ðường Trung Tông, ngài trụ tích tại chùa Sùng Phước, Trường An, dịch kinh
Bất Không Quyến Sách Thần Biến Chân Ngôn, Nhất Tự Phật Ðảnh Luân Vương… và tiếp
tục sự nghiệp dịch kinh Bảo Tích của ngài Huyền Trang. Do tuổi đã cao, Sư chỉ
dịch những pháp hội nào chưa dịch, được 26 hội nữa, cộng chung với bản cựu dịch
thành 49 hội (120 quyển). Năm 722, ngài đến chùa Trường Thọ. Tháng 9 năm 727,
ngài tuyệt thực. Ngày mùng 5 tháng 11, Ðại Sư thị tịch, thọ 166 tuổi (?).
Tính ra ngài
dịch được 53 bộ kinh cả thảy; Ðại Chánh Tạng và Tục Tạng chỉ giữ lại được 25
bộ.
8. Thư Cừ
Kinh Thanh: Ðây là một trường hợp rất đặc biệt vì Thư Cừ Kinh Thanh chỉ là một vị tục gia cư sĩ. Ông sanh năm nào không rõ, là em họ của Thư Cừ Mông Tốn, vua nước Bắc Lương, người Hung Nô, được phong An Dương Hầu. Là người thông minh nhớ dai, sáng suốt trí huệ, đọc nhiều sách, giỏi đàm luận. Thuở thiếu thời ông từng đến Vu Ðiền học Phạn văn, gặp ngài Phật Ðà Tư Na tại Cù Ma Ðế đại tự, học Kinh Thiền Yếu Bí Mật Trị Bệnh( Trị Thiền Bệnh Bí Yếu Pháp). Sau ông về lại Hà Tây, gặp ngài Ðàm Vô Sấm, ông lễ bái thân cận, thưa hỏi nhiều việc. Năm 439 nhà Bắc Lương đầu hàng Bắc Ngụy, ông đi về phía Nam đến ở trong lãnh thổ nhà Lưu Tống, trong tâm chán ngán việc đời, thường đến các chùa tháp, phiên dịch kinh văn, các kinh do ông dịch hiện còn 16 bộ, 17 quyển: Phật thuyết Bát Quan Trai kinh, Phật thuyết Quán Di Lặc Bồ Tát Thượng Sanh Ðâu Suất Thiên kinh, Phật thuyết Tịnh Phạn Vương Bát Niết Bàn kinh, Phật thuyết Gián Vương kinh, Phật thuyết Chiên Ðà Việt Quốc Vương kinh, Phật thuyết Ma Ðạt Quốc Vương kinh, Phật thuyết Phật Ðại Tăng Ðại kinh, Phật thuyết Gia Kỳ kinh, Trị Thiền Bịnh Bí Yếu Pháp, Phật thuyết Tấn Học Kinh, Phật thuyết Ngũ Vô Phản Phục Kinh, Ngũ Phản Phục Ðại Nghĩa kinh, Ðệ Tử Tử Phục Sinh kinh, Phật thuyết Ca Diếp Cấm Giới kinh, Phật thuyết Ngũ Khủng Bố Thế kinh…. Ông mất năm 464. Năm sinh thì không rõ. Ngoài ra, còn rất nhiều vị dịch kinh luận rất nhiều, nhưng các tác phẩm các ngài dịch lại không được lưu hành rộng rãi như các vị Xà Na Cấp Ða (Jnanagupta), Cầu Na Bạt Ðà La (Gunabhadra), Thi Hộ (Danapala), Pháp Hiền (Dharmabhadra), Pháp Thiên (Dharmadeva)... Có những vị dịch không nhiều, chỉ có 15 bộ (hoặc là dịch nhiều hơn, nhưng bị thất lạc) như ngài Thật Xoa Nan Ðà (Siksananda), nhưng quá bán những dịch phẩm đó đã được lưu hành, nghiên cứu rộng rãi. Ðiển hình là kinh Hoa Nghiêm, kinh Ðịa Tạng Bồ Tát Bản Nguyện, kinh Thập Thiện Nghiệp Ðạo, kinh Ðại Thừa Nhập Lăng Già, kinh Quán Thế Âm Bồ Tát Bí Mật Tạng Như Ý Luân Ðà Ra Thần Chú, kinh Phật Thuyết Cứu Diện Nhiên Ngạ Quỷ Ðà Ra Ni Thần Chú, Ðại Thừa Khởi Tín Luận. Riêng hai kinh Quán Âm Như Ý Luân và kinh Cứu Diện Nhiên Ngạ Quỷ nói trên được Ðông Mật Nhật Bản rất coi trọng và tôn tượng Như Ý Luân Quán Âm được thấy rất nhiều ở Nhật Bản là do ảnh hưởng của kinh này. Nghi thức Mông Sơn Thí Thực trong thời khóa công phu chiều của Thiền Gia cũng dùng một số bài chú lấy trong kinh Cứu Diện Nhiên Ngạ Quỷ.
|